Darowizny dokonane przez spadkodawcę za życia są jednym z najbardziej skomplikowanych i jednocześnie najistotniejszych elementów obliczania zachowku. W sprawach prowadzonych przeze mnie na Śląsku – przed sądami w Gliwicach, Tarnowskich Górach, Mikołowie, Katowicach, Żorach i Rybniku – problematyka doliczania darowizn pojawia się
w zdecydowanej większości spraw o zachowek.
Cel regulacji – art. 993–996 k.c.
Mechanizm doliczania darowizn do substratu zachowku ma zapobiegać obchodzeniu przepisów o zachowku poprzez wyzbywanie się majątku jeszcze za życia spadkodawcy. Gdyby darowizny nie były doliczane, możliwe byłoby rozdysponowanie niemal całego majątku przed śmiercią i pozostawienie uprawnionych do zachowku bez realnej ochrony. Taki mechanizm wynika z treści art. 993–996 Kodeksu cywilnego (dalej: k.c.) a roszczenie uzupełniające wobec obdarowanego przewiduje art. 1000 k.c.
Które darowizny dolicza się do substratu zachowku?
Darowizny na rzecz spadkobierców i uprawnionych do zachowku
Darowizny dokonane na rzecz spadkobierców albo osób uprawnionych do zachowku dolicza się bez ograniczenia dziesięcioletnim terminem. W praktyce oznacza to, że także darowizna sprzed wielu lat może wpływać na wysokość zachowku. Trzeba jednak pamiętać o wyjątkach ustawowych: przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się darowizn uczynionych w czasie, gdy spadkodawca nie miał jeszcze zstępnych, chyba że darowizna została dokonana mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego. Dodatkowo przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się darowizn dokonanych przed zawarciem małżeństwa.
Darowizny na rzecz osób trzecich
Darowizny na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku dolicza się tylko wtedy, gdy zostały dokonane w ciągu dziesięciu lat przed otwarciem spadku. Przykładowo: jeżeli spadkodawca darował znajomemu samochód 12 lat przed śmiercią, taka darowizna co do zasady nie będzie doliczana do substratu zachowku. Jeżeli jednak identyczna darowizna została dokonana 8 lat przed śmiercią – może już wpłynąć na wysokość zachowku.
Darowizny niedoliczane
Nie dolicza się drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych. Chodzi
o typowe prezenty świąteczne, urodzinowe czy okolicznościowe, o ile ich rozmiar rzeczywiście pozostaje drobny w relacji do sytuacji majątkowej spadkodawcy. Ustawa nie wyznacza tu sztywnej kwoty granicznej, dlatego każdorazowo trzeba ocenić konkretne realia danej sprawy.
Wycena darowizny – art. 995 k.c.
Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. To jedna z najważniejszych zasad praktycznych. Oznacza ona, że bierze się pod uwagę to, czym rzecz była w momencie darowizny, ale wycenia się ją według aktualnych cen rynkowych.
Przykład: ojciec z Gliwic darował córce mieszkanie w 2005 roku. W 2005 r. mieszkanie było warte 80.000,00 złotych. W 2026 roku to samo mieszkanie – oceniane według stanu z 2005 roku, a więc bez uwzględniania późniejszych ulepszeń dokonanych przez obdarowaną – jest warte 500.000,00 złotych. Do substratu zachowku dolicza się więc 500.000,00 złotych, a nie 80.000,00 złotych. Zasada ta ma szczególne znaczenie tam, gdzie ceny nieruchomości przez lata szczególnie istotnie wzrosły.
Darowizna dla osoby uprawnionej do zachowku
Trzeba pamiętać także o odwrotnej sytuacji: jeżeli sam uprawniony do zachowku otrzymał od spadkodawcy darowiznę albo zapis windykacyjny, co do zasady zalicza się je na należny mu zachowek. W praktyce bardzo często oznacza to, że osoba, która już wcześniej otrzymała istotne przysporzenie od rodzica, nie będzie mogła skutecznie dochodzić pełnej kwoty wyliczonego przez nią zachowku albo nie będzie mogła dochodzić go wcale.
Roszczenie o zachowek od obdarowanego – art. 1000 k.c.
Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy albo od osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może skierować roszczenie bezpośrednio przeciwko obdarowanemu. Obdarowany odpowiada jednak tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeżeli sam obdarowany jest także uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność wobec innych uprawnionych ogranicza się do nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej
do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny przedawnia się z upływem pięciu lat od otwarcia spadku. Nie biegnie więc od daty ogłoszenia testamentu, lecz od dnia śmierci spadkodawcy.
Scheda spadkowa a substrat zachowku
To dwie różne instytucje prawne, które Klienci bardzo często mylą. Zaliczanie na schedę spadkową dotyczy działu spadku między zstępnymi. Doliczanie do substratu zachowku dotyczy natomiast obliczenia należnego zachowku. Obie konstrukcje mogą pojawić się
w jednej sprawie, ale mają inne cele, inne przesłanki i inne skutki prawne.
Podsumowanie
Problematyka darowizn jest jednym z najbardziej skomplikowanych zagadnień w sprawach
o zachowek. Każda sprawa wymaga szczegółowej analizy – zarówno pod kątem wartości darowizn, kręgu obdarowanych, jak i dat ich dokonania. To właśnie te elementy bardzo często przesądzają o tym, czy roszczenie o zachowek jest zasadne i w jakiej wysokości. Jeżeli potrzebujesz pomocy prawnej w opisanej powyżej kwestii – skontaktuj się z moją Kancelarią. Przyjmuję Klientów w siedzibie w Gliwicach, a sprawy prowadzę przed sądami na terenie całego województwa śląskiego – w Katowicach, Tarnowskich Górach, Mikołowie, Zabrzu, Rybniku, Rudzie Śląskiej, Pszczynie, Bytomiu, Bielsku-Białej i innych miastach regionu.
Kancelaria Adwokacka Adwokat Tomasz Diduch
Tadeusza Kościuszki 20/2, 44-100 Gliwice
Tel. +48 727 496 747, kancelaria@adwokatdiduch.pl
