Wydziedziczenie to instytucja budząca najwięcej emocji w sprawach o zachowek. W mojej praktyce prowadzonej na Śląsku – przed sądami w Gliwicach, Katowicach, Zabrzu, Rybniku – reprezentuję zarówno osoby wydziedziczone kwestionujące skuteczność wydziedziczenia, jak i spadkobierców broniących się przed roszczeniem osoby wydziedziczonej, domagającej się zasądzenia na jej rzecz zachowku.
Wydziedziczenie a pominięcie w testamencie – fundamentalna różnica
Pominięcie oznacza, że spadkodawca nie powołał danej osoby do spadku, ale nie pozbawił jej prawa do zachowku. Osoba pominięta może dochodzić zachowku, gdyż dopiero wydziedziczenie – art. 1008 Kodeksu cywilnego (dalej: k.c.) oznacza pozbawienie prawa do zachowku. Wydziedziczenie musi być dokonane w testamencie i musi wskazywać konkretną przyczynę spośród zamkniętego katalogu ustawowego, przy czym przyczyna ta powinna wynikać z treści testamentu (art. 1009 k.c.).
Trzy przesłanki wydziedziczenia – art. 1008 k.c.
- Uporczywe postępowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego
Przesłanka ta dotyczy sytuacji, w których uprawniony do zachowku prowadzi tryb życia rażąco sprzeczny z normami społecznymi, wbrew wyraźnej woli spadkodawcy. Orzecznictwo i praktyka wskazują tu między innymi na ciężkie uzależnienia, trwały przestępczy tryb życia czy długotrwałe zachowania godzące w podstawowe normy rodzinne i społeczne. Sam ustawowy katalog przesłanek wydziedziczenia ma charakter zamknięty i wynika wprost z art. 1008 k.c. Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 6 marca 2013 roku, I ACa 4/13, podkreślał znaczenie uporczywości, a więc powtarzalności, długotrwałości i utrwalonego charakteru zachowania. Jednorazowe zdarzenie, wskazujące na sprzeczność zachowania spadkodawcy z zasadami współżycia społecznego, nie może prowadzić do spełnienia tej przesłanki.
- Dopuszczenie się umyślnego przestępstwa wobec spadkodawcy lub bliskich
Uprawniony do zachowku dopuścił się wobec spadkodawcy lub jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci. Przepis art. 1008 pkt 2 k.c. nie uzależnia skuteczności wydziedziczenia od uprzedniego prawomocnego wyroku skazującego, dlatego w praktyce okoliczności te mogą być oceniane także w postępowaniu cywilnym.
- Uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych
Najczęstsza przesłanka występująca w sporach sądowych. Obejmuje wieloletni brak kontaktu ze spadkodawcą z winy uprawnionego, odmowę pomocy w chorobie lub starości, zaniedbywanie obowiązku alimentacyjnego, brak zainteresowania losem rodzica. Sąd Najwyższy w wyroku z 7 listopada 2002 roku, II CKN 1397/00, przyjmował szerokie rozumienie obowiązków rodzinnych, obejmujące nie tylko alimenty, lecz także kontakt, troskę i realne zainteresowanie losem bliskiego.
Podważanie wydziedziczenia
Wydziedziczenie można podważyć, jeżeli przyczyna wskazana w testamencie w ogóle nie zaistniała albo nie odpowiada ustawowym przesłankom z art. 1008 k.c. Można je podważać także wtedy, gdy spadkodawca przebaczył uprawnionemu. Przebaczenie nie wymaga szczególnej formy i może nastąpić także po sporządzeniu testamentu zawierającego wydziedziczenie, byle spadkodawca działał z dostatecznym rozeznaniem (art. 1010 § 1 k.c.).
Podważanie wydziedziczenia odbywa się najczęściej w ramach procesu o zachowek – pozwany powołuje się na wydziedziczenie, a powód kwestionuje jego skuteczność. Ciężar wykazania skutecznego wydziedziczenia spoczywa co do zasady na osobie, która wywodzi z niego skutki prawne.
Zstępni wydziedziczonego – art. 1011 k.c.
Art. 1011 k.c. stanowi, że zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę. Oznacza to, że nawet skuteczne wydziedziczenie dziecka spadkodawcy nie pozbawia prawa do zachowku wnuków spadkodawcy. Wnuki mogą więc dochodzić zachowku we własnym imieniu, w granicach wynikających z ich sytuacji jako zstępnych. Jest to regulacja, o której spadkobiercy często nie wiedzą, a która może mieć istotne konsekwencje finansowe – skuteczne wydziedziczenie dziecka nie zamyka automatycznie tematu roszczeń o zachowek należnych dalszych potomkom.
Podsumowanie
Wydziedziczenie jest instytucją o daleko idących konsekwencjach. Zarówno osoby wydziedziczone rozważające kwestionowanie wydziedziczenia, jak i spadkobiercy polegający na wydziedziczeniu jako obronie przed zachowkiem, powinni skonsultować swoją sytuację
z adwokatem specjalizującym się w prawie spadkowym. Jeżeli potrzebujesz pomocy prawnej w opisanej powyżej kwestii – skontaktuj się z moją Kancelarią. Przyjmuję Klientów
w siedzibie w Gliwicach, a sprawy prowadzę przed sądami na terenie całego województwa śląskiego – w Katowicach, Zabrzu, Żorach, Rybniku, Tarnowskich Górach, Sosnowcu, Bytomiu, Bielsku-Białej i innych miastach regionu.
Kancelaria Adwokacka Adwokat Tomasz Diduch
Tadeusza Kościuszki 20/2, 44-100 Gliwice
Tel. +48 727 496 747, kancelaria@adwokatdiduch.pl
