Śmierć rodzica jest nie tylko trudnym doświadczeniem emocjonalnym, lecz nierzadko wiąże się również z poważnymi komplikacjami prawnymi dotyczącymi losów majątku spadkowego. W mojej praktyce zawodowej jednym z najczęstszych problemów, z jakimi zwracają się Klienci z województwa śląskiego, jest sytuacja, w której jedno z rodzeństwa zostało pominięte w testamencie lub otrzymało znacząco mniej niż pozostali.
Kiedy przysługuje zachowek po rodzicach?
Zachowek przysługuje dzieciom spadkodawcy (zstępnym), które nie otrzymały ze spadku lub w formie darowizn od spadkodawcy co najmniej kwoty odpowiadającej wartości zachowku. Podstawa prawna: art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego (dalej: k.c.).
Najczęstsze scenariusze, z którymi spotykam się w sprawach prowadzonych na Śląsku:
- rodzic w testamencie powołał do całości spadku tylko jedno z dzieci, pomijając pozostałe;
- rodzic za życia darował cały lub niemal cały majątek jednemu z dzieci – najczęściej nieruchomość;
- rodzic sporządził testament z wydziedziczeniem – w takiej sytuacji prawo do zachowku mogą mieć zstępni wydziedziczonego (wnuki spadkodawcy – art. 1011 k.c.).
Dwa szczegółowe przykłady obliczenia zachowku
Przykład 1: Testament bez darowizn
Ojciec (wdowiec) z Gliwic pozostawił troje dorosłych dzieci: A, B i C. W testamencie powołał do spadku wyłącznie A. Spadek: nieruchomość w Gliwicach o wartości 900.000,00 złotych. Spadkodawca nie dokonywał darowizn. Udział spadkowy każdego dziecka przy dziedziczeniu ustawowym: 1/3 (art. 931 § 1 k.c.). Stawka zachowku: 1/2 – dzieci pełnoletnie i zdolne do pracy (art. 991 § 1 k.c.). Substrat zachowku: 900.000,00 złotych (brak darowizn do doliczenia).
Zachowek: 900.000,00 złotych x 1/3 x 1/2 = 150.000,00 złotych dla każdego z pominiętych dzieci. Wartość przedmiotu sporu przekracza 100.000,00 złotych – sprawa trafia do sądu okręgowego (art. 17 pkt 4 k.p.c.), w tym wypadku – Sądu Okręgowego w Gliwicach.
Przykład 2: Darowizna za życia
Matka (wdowa) z Katowic darowała za życia mieszkanie o wartości 500.000,00 złotych (wg aktualnych cen) córce A. Zmarła nie pozostawiając testamentu ani innego istotnego majątku. Syn B domaga się zachowku. Substrat zachowku: 0 zł (spadek) + 500.000,00 złotych (darowizna na rzecz spadkobiercy – doliczana bezterminowo, art. 994 § 1 k.c.) = 500.000,00 złotych. Udział B: 1/2 (art. 931 § 1 k.c.). Stawka: 1/2.
Zachowek: 500.000,00 złotych x 1/2 x 1/2 = 125.000,00 złotych. Pozew kierowany przeciwko obdarowanej córce A, jeżeli uprawniony nie może uzyskać należnego zachowku ze spadku lub od spadkobiercy, na podstawie art. 1000 § 1 k.c.
Doliczanie darowizn – kluczowe zasady
Darowizny na rzecz spadkobierców i uprawnionych do zachowku są doliczane bezterminowo (art. 994 § 1 k.c.). Darowizny na rzecz osób trzecich są doliczane tylko wtedy, gdy zostały dokonane w ciągu 10 lat przed śmiercią spadkodawcy (art. 994 § 1 k.c.). Wartość darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku, czyli w praktyce z daty orzekania (art. 995 § 1 k.c.).
Przedawnienie zachowku po rodzicach
Roszczenie o zachowek przeciwko spadkobiercy przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 k.c.). Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny przedawnia się z upływem pięciu lat od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy (art. 1007 § 2 k.c.). Oznacza to, że termin przedawnienia trzeba każdorazowo ocenić w zależności od tego, przeciwko komu kierowane jest roszczenie.
Otwarcie i ogłoszenie testamentu może nastąpić zarówno przed sądem, jak i przed notariuszem. Z punktu widzenia biegu terminu przedawnienia istotna jest sama data otwarcia
i ogłoszenia testamentu. Testament bywa ogłaszany później niż data śmierci spadkodawcy, co ma znaczenie dla biegu przedawnienia roszczenia przeciwko spadkobiercy.
W mojej praktyce regularnie spotykam się z Klientami, którzy zgłaszają się na krótko przed upływem terminu przedawnienia – często nieświadomi, że termin przedawnienia biegnie, grożąc przedawnieniem roszczenia o zachowek. Dlatego też rekomenduję kontakt z adwokatem niezwłocznie po powzięciu informacji o treści testamentu.
Procedura dochodzenia zachowku
Krok 1: wezwanie do zapłaty – określa datę wymagalności roszczenia i początek naliczania odsetek (art. 455 k.c.).
Krok 2: pozew o zachowek – opłata sądowa zależy od wartości przedmiotu sporu.
Do 20.000,00 złotych pobiera się opłatę stałą według art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (dalej: u.k.s.c.), a przy wartości przedmiotu sporu ponad 20.00000 złotych pobiera się opłatę stosunkową w wysokości 5% tej wartości, nie więcej niż 100.000,00 złotych (art. 13 ust. 2 u.k.s.c.).
Sąd właściwy: sąd spadku, czyli sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy
(art. 39 k.p.c.). Do 100.000,00 złotych, właściwym jest sąd rejonowy, zaś powyżej tej kwoty – sąd okręgowy.
Podsumowanie
Zachowek po rodzicach jest roszczeniem, z którego korzystają tysiące osób w Polsce. Jego skuteczne dochodzenie wymaga znajomości przepisów, umiejętności obliczenia substratu
i analizy darowizn dokonanych często na przestrzeni dziesięcioleci. Nie zwlekaj – termin przedawnienia biegnie nieubłaganie. Jeżeli potrzebujesz pomocy prawnej w opisanej powyżej kwestii – skontaktuj się z moją Kancelarią. Przyjmuję Klientów w siedzibie w Gliwicach,
a sprawy prowadzę przed sądami na terenie całego województwa śląskiego – w Katowicach, Zabrzu, Rybniku, Sosnowcu, Bytomiu, Bielsku-Białej i innych miastach regionu.
Kancelaria Adwokacka Adwokat Tomasz Diduch
Tadeusza Kościuszki 20/2, 44-100 Gliwice
Tel. +48 727 496 747, kancelaria@adwokatdiduch.pl
